πιανοφόρτε

gravicembalo col piano e forte

Από καταβολής του κόσμου, η μουσική υπήρξε αναπόσπαστο μέρος της ζωής του ανθρώπου. Τη δήλωση αυτή υποστηρίζουν οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις που τοποθετούν τη μουσική δημιουργία μέσω μουσικών οργάνων στη ζωή του ανθρώπου μέχρι και 50,000 χρόνια πριν από την δική μας γέννηση στον πλανήτη! Για μας όμως τους Έλληνες αυτό δεν θα έπρεπε να ακούγεται ως είδηση αφού τόσο οι μυθολογικές όσο και οι ιστορικές αναφορές των αρχαίων μας προγόνων, καταδεικνύουν του λόγου το αληθές.

Η πρώτη εμφάνιση έγχορδου μουσικού οργάνου (stick zither) γίνεται κατά την παλαιολιθική περίοδο και στην ουσία δεν ήταν τίποτα άλλο παρά ένα κούφιο καλάμι στου οποίου τα άκρα είχε δεθεί ένα νήμα. Υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις (ένταση, διαμέτρημα κλπ) το όργανο αυτό μπορούσε να δημιουργήσει ήχο!

Το stick zither αποτέλεσε ουσιαστικά τον προκάτοχο όλων των “χορδόφωνων” (ή εγχόρδων όπως μετέπειτα καθιερώθηκε να ονομάζονται) οργάνων, μεταξύ των οποίων και το πιάνο! Τεράστιο ρόλο στην εξέλιξη αυτή έπαιξε ο αρχαίος Ελληνικός πολιτισμός και μέχρι σήμερα οι αρχές που έθεσε ο Πυθαγόρας ακολουθούνται πιστά. Το κύριο γνώρισμα της οικογένειας του πιάνου – τα πλήκτρα – κάνει την εμφάνιση  του αρκετά αργότερα και συγκεκριμένα γύρω στο 14ο αιώνα. Το πρώτο πληκτροφόρο όργανο ήταν το clavichord (κλαβεσίνο). Πρόκειται για όργανο με ιδιαίτερα λεπτό, ασθενή ήχο, γεγονός που καθιστούσε τη χρήση του σε μεγάλες αίθουσες πρακτικά αδύνατη. Δύο αιώνες αργότερα κάνει την εμφάνιση του το επόμενο όργανο του είδους, το harpsichord (αρπίχορδο) που θεωρείται ουσιαστικά και ο προπομπός του πιάνου. Το παλαιότερο όργανο του είδους του που σώζεται σήμερα, φιλοξενείται στο Victoria & Albert Museum στο Λονδίνο και έχει κατασκευαστεί το 1521. Σαφώς βελτιωμένο σε σύγκριση με το clavichord, το harpsichord εξακολουθούσε να παρουσιάζει αδυναμίες με σοβαρότερη ίσως από αυτές την αδυναμία να χρωματίσει ο μουσικός το κομμάτι.

Τις αδυναμίες αυτές ήρθε να διορθώσει το πιάνο! Το πρώτο πιάνο κατασκευάστηκε το 1709 από τον Ιταλό κατασκευαστή μουσικών οργάνων της Φλωρεντίας Bartolomeo Cristofori (1635-1731). O Cristofori πειραματιζόταν με το ενδεχόμενο να αντικαταστήσει τις τσιμπίδες του harpsichord με σφυράκια από το 1690 και το γεγονός ότι το πρώτο του δείγμα εμφανίστηκε 20 σχεδόν χρόνια αργότερα, δεν μπορεί παρά να σημαίνει ότι πέρασε από αρκετά στάδια επεξεργασίας και βελτιώσεων. Ο Cristofori λοιπόν, έφτιαξε ένα όργανο με σαφώς βελτιωμένο μηχανισμό με το σημαντικότερο στοιχείο απ’ όλα τη χρήση σφυριών για την παραγωγή του ήχου, γεγονός που επέτρεπε στον μουσικό να χρωματίσει το κομμάτι του αφού μπορούσε να χειριστεί το πόσο απαλά ή δυνατά θα χτυπούσε το πλήκτρο με την ανάλογη ένταση στον ήχο! Την εφεύρεση του αυτή, ο Cristofori ονόμασε Gravicembalo col Piano e Forte που απλά σήμαινε: harpsichord με σιγά και δυνατά! Λόγω των καινούργιων του χαρακτηριστικών, η εφεύρεση του Cristofori ονομάστηκε αμέσως Pianoforte, για να επικρατήσει αργότερα το πρώτο μόνο συνθετικό και να αναφέρεται απλά ως… πιάνο!

Μέχρι το 1720 ο Cristofori βελτίωσε σημαντικά το νέο όργανο, με σημαντικότερη ίσως τη προσθήκη των πεντάλ. Μέχρι το θάνατο του το 1731, ο Cristofori κατασκεύασε 20 περίπου πιάνα αλλά μόνο 3 σώζονται σήμερα και βρίσκονται σε μουσεία σε Νέα Υόρκη, Λειψία και Ρώμη. Η εφεύρεση του βρήκε σύντομα ακολούθους που πίστεψαν σ’ αυτή και κατασκευαστές οργάνων άρχισαν να υιοθετούν τις ιδέες του και να προσπαθούν να εξελίξουν περαιτέρω τον νέο μηχανισμό, ενώ συνθέτες έγραψαν μουσική εκμεταλλευόμενοι τις απεριόριστες πλέον δυνατότητες που τους έδινε το νέο ηχόχρωμα. Τα πρώτα έργα που γράφτηκαν ειδικά για πιάνο είδαν το φως της δημοσιότητας το 1732. Πρόκειται για 12 σονάτες του 47χρονου τότε Ιταλού Lodovigo Giustini με την ονομασία “Sonati di cembalo di piano e forte”. Το 1736 ανατυπώθηκαν από μεγάλο εκδοτικό οίκο της Ολλανδίας, αλλά σήμερα σώζονται μόλις τρία από τα αυθεντικά αντίγραφα του 1732.

Ο 19ος αιώνας υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικός στην εξέλιξη του πιάνου. Αυξήθηκε το φάσμα που κάλυπτε (Broadwood), μειώθηκε ο χρόνος που χρειαζόταν το σφυράκι να επιστρέψει στη θέση του (Erard), βελτιώθηκε το υλικό με το οποίο καλύπτονταν τα σφυράκια (Henri Pape), δημιουργήθηκε το όρθιο πιάνο κι έκανε την εμφάνιση του το σιδερένιο πλαίσιο για συγκράτηση των χορδών ανεβάζοντας τις πιέσεις τους μέχρι και τους 30 τόνους κι ενισχύοντας ακόμη περαιτέρω τον ήχο του οργάνου (John Isaac Hawkins).

Παρά το γεγονός ότι ο Cristofori παρέδωσε στους νεότερους του ένα αρκετά καλό όργανο που λίγο έχει αλλάξει στον χρόνο (όσο αφορά στο σχήμα και στη φιλοσοφία λειτουργίας του), το μοντέρνο πιάνο τίποτα δεν θυμίζει το λεπτοκαμωμένο δημιούργημα του Ιταλού κατασκευαστή. Οι απεριόριστες του ηχητικές δυνατότητες, η δύναμη σε συνδυασμό με την ευαισθησία, το μεγάλο φάσμα των 7 και πλέον οκτάβων που κανένα άλλο όργανο δεν καλύπτει, κατατάσσουν το πιάνο ως το σπουδαιότερο μουσικό όργανο που έχει φτιάξει μέχρι σήμερα ο άνθρωπος.